Logopedia

Streszczenie

W ramach współczesnej antropologii lingwistycznej wyłania się tzw. trzeci paradygmat. Polega on na odejściu od traktowania języka wyłącznie jako odizolowanego systemu reguł gramatycznych na rzecz postrzegania go jako instrumentu dającego wgląd w złożone procesy społeczne, relacje władzy oraz ucieleśnione doświadczenie. Pytanie „Co dzieje się, gdy mówimy?” wykracza dziś daleko poza tradycyjną analizę przekazu, intencji czy wymiany denotacyjnych komunikatów. Wystąpienie przybliża wybrane zwroty teoretyczne i metodologiczne, które kształtują obecne badania nad ludzką (i poza-ludzką) komunikacją w ujęciu antropologicznym.

Streszczenie

Semiotyka kognitywna skupia się na procesach tworzenia znaczeń (meaning-making). Procesy te mają charakter wielowarstwowy: znaczenia tworzone są na poziomie aktywności organizmu, świadomego subiektywnego doświadczenia, relacji intersubiektywnych, posługiwania się znakami i językiem. Procesy tworzenia znaczeń – z perspektywy semiotyki kognitywnej – mają charakter enaktywny (znaczenie wyłania się w interakcjach podmiotu z otoczeniem), ucieleśniony (znaczenie wyłania się w efekcie aktywności cielesnych) oraz usytuowany (znaczenia są współokreślane przez kontekst w jakim podmiot podejmuje działania). Z tej perspektywy badaczy może bardziej niż mowa interesować mówienie jako dynamiczna i ucieleśniona aktywność podmiotu w środowisku. Ucieleśnienie procesu mówienia oznacza wykroczenie poza aktywność werbalną np. ku gestom czy mimice. W tym ujęciu mówienie staje się dla semiotyków kognitywnych procesem multimodalnym a nawet polisemiotycznym.

Metodologicznie, semiotyka kognitywna – realizując ideę tzw. triangulacji fenomenologicznej – postuluje uzupełnienie metod trzeciosobowych (charakterystycznych, jak rozumiem, dla logopedii) metodami pierwszo- i drugoosobowymi. Szczególnym przykładem metody łączącej perspektywę pierwszo- i drugoosobową jest metoda wywiadu fenomenologicznego IPA (Interpretational Phenomenological Analysis).

Streszczenie

Celem wystąpienia jest analiza narracji osób niesłyszących posługujących się głównie polskim językiem fonicznym oraz polskim językiem migowym, tworzonych na podstawie współczesnych dzieł sztuki wizualnej – obrazów figuratywnych i abstrakcyjnych. Narracje traktowane są jako językowa reprezentacja doświadczenia wizualnego, pozwalająca opisać sposoby konstruowania znaczeń oraz organizowania wypowiedzi w zależności od dominującego środka komunikacji i charakteru bodźca wizualnego. Prezentowaną analizę przeprowadzono w paradygmacie badań jakościowych. Materiał badawczy stanowią spontaniczne opisy i opowiadania tworzone przez osoby niesłyszące na podstawie percepcji dzieł malarskich. Analiza koncentruje się na strukturze narracji, sposobach organizowania treści oraz środkach językowych wykorzystywanych do opisu i interpretacji doświadczenia wizualnego. Uwzględniono również podobieństwa i różnice w zakresie podejmowanych wątków tematycznych oraz sposobów nadawania znaczenia obrazom figuratywnym i abstrakcyjnym. Szczególną uwagę poświęcono organizacji opisu i opowiadania, sposobom zachowania spójności wypowiedzi, wykorzystaniu słownictwa, wyrażaniu relacji przestrzennych, czasowych i przyczynowo-skutkowych oraz obecności elementów interpretacyjnych i wartościujących. Analiza obejmuje również wpływ rodzaju obrazu – figuratywnego lub abstrakcyjnego – na sposób konstruowania narracji oraz znaczenie dominującego środka komunikacji dla organizacji wypowiedzi. Wyniki badań pozwalają lepiej zrozumieć różnorodność sposobów budowania narracji przez osoby niesłyszące oraz ukazują, jak doświadczenia językowe i wizualne współuczestniczą w tworzeniu znaczeń. Mogą one stanowić istotny wkład do badań nad rozwojem narracji i komunikacji osób niesłyszących oraz inspirować praktykę logopedyczną opartą na rozpoznawaniu indywidualnych strategii językowych i komunikacyjnych, a nie wyłącznie na identyfikowaniu trudności.

Streszczenie

W ostatnich latach obserwuje się wyraźny wzrost zainteresowania rolą procesów wzrokowych
w wyjaśnianiu mechanizmów leżących u podstaw dysleksji rozwojowej. Badania
z wykorzystaniem okulografii (eye trackingu), neuroobrazowania oraz metod neurofizjologicznych wskazują, że u części osób z dysleksją występują nieprawidłowości dotyczące kontroli ruchów gałek ocznych, stabilności fiksacji, sakkad, ruchów śledzących oraz funkcjonowania szlaków odpowiedzialnych za przetwarzanie informacji wzrokowej. Wyniki te skłaniają do ponownej analizy znaczenia systemu wzrokowego w procesie czytania oraz do poszukiwania zależności pomiędzy parametrami okulomotorycznymi a efektywnością przetwarzania tekstu. Celem wystąpienia jest przedstawienie aktualnego stanu wiedzy dotyczącego wzrokowych podstaw przetwarzania tekstu oraz krytyczna analiza najważniejszych modeli wyjaśniających udział procesów wzrokowych w dysleksji rozwojowej.

Analiza dostępnych danych prowadzi do wniosku, że nieprawidłowości parametrów wzrokowych mogą wpływać na przebieg procesu czytania, zwiększać jego koszt poznawczy oraz nasilać trudności w przetwarzaniu tekstu, nie stanowią jednak samodzielnej ani wystarczającej przyczyny dysleksji rozwojowej. Aktualne dowody wskazują, że obserwowane zaburzenia wzrokowe mają charakter współwystępujący lub modulujący i powinny być interpretowane w kontekście złożonych mechanizmów neurokognitywnych odpowiedzialnych za przetwarzanie języka.W konkluzji zostanie przedstawiona teza, że mimo istotnego znaczenia procesów wzrokowych dla sprawnego czytania oraz ich wartości diagnostycznej, dysleksja rozwojowa pozostaje przede wszystkim zaburzeniem o charakterze językowym. Zrozumienie udziału mechanizmów wzrokowych nie podważa językowej natury dysleksji, lecz pozwala pełniej wyjaśnić indywidualne zróżnicowanie jej obrazu klinicznego oraz wspiera rozwój bardziej kompleksowych modeli diagnozy i terapii.

Streszczenie

Wykład poświęcony jest problematyce zaburzeń słuchu ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji częściowej głuchoty oraz ich bezpośredniemu wpływowi na proces rozwoju mowy
u dzieci i komunikację językową u dorosłych. Niedosłuch nie jest zjawiskiem jednolitym – przybiera różne stopnie i postaci (od niedosłuchu przewodzeniowego, przez odbiorczy, po mieszany i centralne zaburzenia przetwarzania słuchowego). Kluczowym punktem wystąpienia jest omówienie wpływu resztkowego i częściowo zachowanego słuchu na odbiór dźwięków mowy. Mowa ludzka opiera się na pełnym spektrum częstotliwości. Brak możliwości słyszenia poszczególnych częstotliwości u dzieci ogranicza percepcję i rozumienie niektórych spółgłosek, co prowadzi do zaburzeń artykulacyjnych, ubogiego słownictwa i trudności w nauce czytania oraz pisania. Nawet nieznaczny lub jednostronny ubytek słuchu u dziecka może rzutować na jego rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny. W prezentacji przedstawiono nowoczesne metody diagnostyczne pozwalające na wczesne wykrywanie uszkodzeń słuchu oraz możliwości współczesnej audiologii i chirurgii. Podsumowaniem wystąpienia jest wskazanie kluczowej roli wczesnej interwencji medycznej i logopedycznej, która stwarza szansę na prawidłowy rozwój mowy oraz pełną integrację pacjenta ze społeczeństwem.

Streszczenie

Współczesna transformacja technologiczna determinuje rozwój współczesnej medycyny w zakresie audiologii i redefiniuje sposoby interpersonalnej komunikacji. Zmiany te generują nowe wymagania i implikują konieczność transformacji paradygmatów w obszarze surdologopedii. Celem referatu jest próba redefinicji zadań i wyzwań stojących przed logopedami – terapeutami słuchu i mowy. Autorki poddają analizie powyższą problematykę w ujęciu teoretycznym, systemowym oraz praktycznym, wskazując na kluczowe kierunki rozwoju tej subdyscypliny w dobie postępu cyfrowego.

Streszczenie

Centralne zaburzenia przetwarzania słuchowego (Central Auditory Processing Disorders – CAPD) stanowią istotne wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne, szczególnie w populacji dzieci w wieku szkolnym. Trudności w rozumieniu mowy w hałasie, różnicowaniu i identyfikowaniu bodźców słuchowych, przetwarzaniu czasowym czy podążaniu za instrukcjami słownymi mogą znacząco wpływać na funkcjonowanie komunikacyjne i edukacyjne dziecka. Jednocześnie objawy CAPD często nakładają się na trudności obserwowane w innych zaburzeniach rozwojowych, co wymaga szczególnej ostrożności diagnostycznej. Celem prezentacji jest przedstawienie aktualnego modelu diagnozy CAPD w Polsce oraz omówienie najważniejszych zmian i wyzwań związanych z jego praktycznym stosowaniem. Szczególna uwaga zostanie poświęcona opublikowanemu w 2026 roku konsensusowi Towarzystwa Otorynolaryngologów, Foniatrów i Audiologów Polskich (TOFAP), który porządkuje zasady postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w populacji pediatrycznej. W wystąpieniu przedstawione zostaną również najważniejsze problemy praktyczne związane z diagnozowaniem CAPD w Polsce, w tym różnorodność stosowanych procedur, dobór narzędzi diagnostycznych, interpretacja wyników oraz konieczność różnicowania CAPD z innymi przyczynami trudności w funkcjonowaniu słuchowym i językowym. Istotnym elementem będzie również problem ujednolicenia postępowania diagnostycznego i interpretacji rozpoznania w systemie edukacji. Przedstawione zostaną także perspektywy rozwoju diagnostyki CAPD, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeby łączenia wyników badań audiologicznych z oceną funkcjonowania językowego, poznawczego i komunikacyjnego dziecka. Współczesna diagnoza CAPD powinna bowiem nie tylko odpowiadać na pytanie, czy występują nieprawidłowości w zakresie określonych procesów słuchowych, ale przede wszystkim określać ich znaczenie funkcjonalne oraz wskazywać kierunek dalszego postępowania terapeutycznego i edukacyjnego.

Streszczenie

Rehabilitacja stanowi istotny komponent systemu ochrony zdrowia, którego znaczenie systematycznie wzrasta w związku z zachodzącymi zmianami demograficznymi, epidemiologicznymi i społecznymi. Starzenie się populacji, zwiększająca się częstość występowania chorób przewlekłych i wielochorobowości, wzrost przeżywalności osób po ciężkich urazach i w następstwie ciężkich chorób oraz narastająca liczba osób doświadczających ograniczeń w funkcjonowaniu stwarzają nowe wyzwania dla organizacji i realizacji procesu rehabilitacji. Zmiany te wymagają odejścia od redukcjonistycznego modelu rehabilitacji, ukierunkowanego przede wszystkim na przywracanie utraconych funkcji i minimalizowanie następstw choroby, na rzecz podejścia holistycznego, skoncentrowanego na osobie i jej funkcjonowaniu. Istotnym wyzwaniem pozostaje zapewnienie kompleksowości, ciągłości i dostępności świadczeń rehabilitacyjnych. Skuteczna rehabilitacja wymaga współdziałania specjalistów reprezentujących różne dziedziny, koordynacji podejmowanych interwencji oraz dostosowania ich do indywidualnych potrzeb i celów osoby. Przedmiotem refleksji będą znaczenie interdyscyplinarności, rozwój nowych technologii oraz konieczność dalszego doskonalenia modeli organizacji rehabilitacji. W centrum rozważań pozostaje pytanie o to, w jaki sposób kształtować współczesną rehabilitację, aby odpowiadała na złożone i zmieniające się potrzeby zdrowotne populacji oraz umożliwiała osiąganie możliwie najwyższego poziomu funkcjonowania i uczestnictwa społecznego.

Streszczenie

Współczesne rozumienie rehabilitacji coraz wyraźniej odchodzi od perspektywy koncentrującej się wyłącznie na diagnozie, deficycie oraz eliminowaniu objawów zaburzenia. Perspektywa Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) kieruje uwagę na funkcjonowanie człowieka w jego rzeczywistym środowisku, uwzględniając wzajemne zależności pomiędzy funkcjami i strukturami ciała, aktywnością i uczestnictwem, a także rolę czynników środowiskowych i osobowych. Zmiana ta ma szczególne znaczenie dla współczesnej logopedii. Zaburzenia mowy, języka, komunikacji czy połykania nie powinny być postrzegane wyłącznie jako problemy wymagające diagnozy i terapii, lecz jako doświadczenia mogące w istotny sposób wpływać na codzienne funkcjonowanie człowieka, jego relacje społeczne, edukację, aktywność zawodową oraz jakość życia. Takie ujęcie poszerza perspektywę logopedyczną – od oddziaływania na określone funkcje i struktury do wspierania aktywności, uczestnictwa i samodzielnego funkcjonowania osoby w jej środowisku. Referat podejmuje próbę określenia miejsca i roli logopedy w procesie rehabilitacji w świetle założeń ICF. Szczególna uwaga zostanie poświęcona znaczeniu pojęć: zaburzenie, upośledzenie, niepełnosprawność, aktywność i uczestnictwo, a także konsekwencjom ich rozumienia dla współczesnej praktyki logopedycznej. Istotnym elementem rozważań będzie również potrzeba posługiwania się uniwersalnym, międzynarodowym językiem opisu funkcjonowania, jaki oferuje ICF, umożliwiającym bardziej precyzyjną komunikację pomiędzy przedstawicielami różnych profesji zaangażowanych w proces rehabilitacji.

Streszczenie

Dyzartria jest częstym następstwem udaru mózgu. Choć przejawia się zaburzeniami mechanizmu wykonawczego mowy i obniżeniem zrozumiałości wypowiedzi, jej konsekwencje wykraczają poza ten wymiar i mogą istotnie wpływać na codzienne funkcjonowanie komunikacyjne oraz społeczne osoby po udarze. Pomimo klinicznego znaczenia dyzartrii liczba badań nad skutecznością jej terapii pozostaje ograniczona, a stosowane w nich miary efektów są niejednorodne. Utrudnia to porównywanie efektów terapii uzyskiwanych w poszczególnych badaniach oraz formułowanie jednoznacznych wniosków na temat jej skuteczności. Współczesne kierunki w ocenie rezultatów terapii wskazują na potrzebę uwzględniania, obok sprawności wykonawczego mechanizmu mowy i zrozumiałości wypowiedzi, także funkcjonalnych aspektów komunikacji, takich jak uczestnictwo w rozmowie i innych codziennych sytuacjach komunikacyjnych, funkcjonowania psychospołecznego i dobrostanu osoby z dyzartrią, a także roli partnera komunikacyjnego. Celem wystąpienia jest przedstawienie, jak współcześnie ujmowane są cele terapii dyzartrii poudarowej oraz jakie obszary uznaje się za istotne w ocenie jej efektów. Omówione zostaną również aktualne wyzwania kliniczne i badawcze związane z oceną skuteczności terapii oraz podejmowane próby ujednolicenia podejścia w tym zakresie. Rozważania uwzględnią współczesne przemiany w sposobach komunikowania się, związane m.in. z rozwojem technologii cyfrowych.

Streszczenie

Badania nad kompetencją językową i komunikacyjną osób w okresie późnej dorosłości stają się coraz bardziej powszechne wraz z rosnącą liczebnością tej populacji badanych. Tym, czego naszym zdaniem wciąż brakuje w tym obszarze jest spójny opis zjawisk językowych obserwowanych w wypowiedziach mówionych zarówno osób zdrowych, jak i osób cierpiących na zaburzenia mowy. Bez opracowania takiej charakterystyki nie jest możliwy jednolity opis obserwowanych procesów. W konsekwencji trudno jest również dostrzec, w którym momencie analizowane zjawiska przestają być elementem typowym dla wypowiedzi mówionych z ich naturalnymi zakłóceniami, a stają się symptomem rozwijających się zaburzeń. W referacie szczególna uwaga zostanie poświęcona zatem opracowanemu systemowi oceny materiału językowego, obejmującemu analizę ilościową i jakościową wypowiedzi oraz propozycję typologii potencjalnie niepożądanych zjawisk językowych ujętych w dwóch podstawowych wymiarach: (1) zewnatrz- vs wewnątrzjęzykowym oraz (2) w odniesieniu do poszczególnych podsystemów językowych. Celem referatu będzie również pokazanie, w jaki sposób proponowana typologia może zostać zastosowana w analizie strategii komunikacyjnych, wykorzystywanych przez badanych. Referentkipodejmą również dyskusję nad możliwością wykorzystania analogicznych rozwiązań metodologicznych w innych językach słowiańskich o zbliżonej strukturze gramatycznej.

Streszczenie

Dynamiczny rozwój generatywnej sztucznej inteligencji otwiera nowe możliwości w obszarze komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC). Dotychczasowe rozwiązania AAC opierają się przede wszystkim na wcześniej przygotowanych zbiorach symboli, słowników i struktur komunikacyjnych. Zastosowanie modeli generatywnych pozwala natomiast myśleć o systemach, które mogą dostosowywać sposób komunikacji do wieku, kompetencji językowych, sytuacji, kontekstu rozmowy oraz indywidualnych potrzeb użytkownika. Wystąpienie koncentruje się na czterech głównych obszarach wymagających dalszej refleksji i badań: personalizacji komunikacji, generowaniu komunikatów i symboli, granicy pomiędzy wspieraniem a zastępowaniem intencji komunikacyjnej użytkownika oraz problemie standaryzacji i walidacji treści tworzonych przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji. Jednym z analizowanych zagadnień będzie również możliwość różnicowania reprezentacji graficznej pojęć ze względu na wiek i etap rozwojowy użytkownika. Ten sam komunikat może wymagać innej formy wizualnej dla dziecka, nastolatka i osoby dorosłej. Pojawia się zatem pytanie, czy systemy AAC powinny wykorzystywać jeden zestandaryzowany język symboliczny, czy raczej zachowywać wspólny rdzeń semantyczny przy jednoczesnym dostosowaniu sposobu reprezentacji do wieku, kompetencji poznawczych i doświadczenia użytkownika. Szczególne znaczenie ma pytanie o autonomię osoby korzystającej z AAC. System generatywny może podpowiadać komunikat, przewidywać jego kolejne elementy lub tworzyć reprezentację graficzną pojęcia, jednak wraz ze wzrostem stopnia automatyzacji pojawia się ryzyko, że technologia zacznie nie tylko wspierać ekspresję użytkownika, lecz również wpływać na jej treść. Na podstawie doświadczeń związanych z tworzeniem rozwiązań AAC oraz otwartego zbioru piktogramów przedstawione zostaną pytania dotyczące czytelności i jednoznaczności symboli, ich personalizacji, podziału na grupy wiekowe, generalizacji znaczeń oraz możliwości budowania metod oceny treści generowanych przez AI. Celem wystąpienia nie jest wskazanie gotowego modelu wykorzystania generatywnej AI w AAC, lecz zarysowanie obszaru badawczego, który wymaga współpracy logopedów, użytkowników AAC, opiekunów, badaczy komunikacji oraz twórców technologii.

Generatywna sztuczna inteligencja zaczyna wkraczać w obszary, w których przez lata funkcjonowały określone kanony, schematy pracy i utrwalone sposoby tworzenia materiałów wspierających komunikację. Dotyczy to również komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Tradycyjne, statyczne zbiory symboli i wcześniej zaprojektowane struktury komunikacyjne mogą być dziś uzupełniane przez systemy zdolne do dynamicznego dostosowywania komunikatów, piktogramów i sposobu ich prezentacji do wieku, kompetencji, sytuacji oraz kontekstu konkretnego użytkownika. Możliwości technologiczne rozwijają się jednak szybciej niż praktyka i metodologia ich wykorzystania. Rodzi to pytanie, czy świat logopedii jest przygotowany na zmianę, w której narzędzie przestaje być wyłącznie gotowym zestawem materiałów, a staje się systemem aktywnie uczestniczącym w procesie komunikacji. Rozwój AI oznacza konieczność konfrontacji komfortu opartego na posiadanej wiedzy, znanych metodach i sprawdzonych schematach z niepewnością, potrzebą ciągłego kształcenia oraz krytycznego poznawania nowych technologii. Wystąpienie będzie próbą pokazania zarówno potencjału, jak i napięć wynikających z tej zmiany. Omówione zostaną zagadnienia personalizacji komunikacji, generowania piktogramów i komunikatów, różnicowania reprezentacji dla dzieci, młodzieży i osób dorosłych, walidacji materiałów tworzonych przez AI oraz granicy pomiędzy wspieraniem użytkownika a zastępowaniem jego własnej intencji komunikacyjnej. Szczególna uwaga zostanie poświęcona pytaniu, czy rozwój nowych technologii powinien prowadzić jedynie do cyfrowego odtworzenia istniejących schematów, czy może stać się impulsem do stworzenia lepszych, bardziej dostępnych i lepiej dopasowanych narzędzi komunikacyjnych. Oznacza to również potrzebę zastanowienia się nad rolą specjalisty: nie tylko jako użytkownika gotowych metod, lecz także jako świadomego uczestnika procesu projektowania, oceny i walidacji narzędzi wykorzystujących sztuczną inteligencję.

Streszczenie

Ocena stanu pacjenta i jego potrzeb, doświadczenie terapeuty, analiza dostępnych dowodów naukowych oraz danych pochodzących z własnej praktyki są nieodzownymi elementami praktyki logopedycznej. Rozwój polskiej logopedii jako dyscypliny naukowej skłania do refleksji nad tym, czy obecny repertuar metod badawczych pozwala nam w pełni odpowiadać na pytania dotyczące skuteczności podejmowanych interwencji terapeutycznych oraz jakie miejsce w tym procesie powinny zajmować badania o większej sile dowodowej. W wystąpieniu przedstawione zostaną różne projekty badań, m.in.: opisowe, obserwacyjne, walidacyjne i typy badań eksperymentalnych z przykładami opracowań międzynarodowych. Prowadzenie zróżnicowanych typów badań może przyczynić się do lepszego określania skuteczności stosowanych strategii terapeutycznych oraz dostarczać praktykom danych umożliwiających podejmowanie decyzji opartych na dowodach. Czy rozwój różnych modeli badań pozwoli lepiej odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób logopeda XXI wieku może łączyć wiedzę wynikającą z obserwacji i doświadczenia klinicznego z wynikami badań naukowych, formułując rekomendacje terapeutyczne zgodnie z założeniami praktyki opartej na dowodach (EBP)?

Streszczenie

Rozwój technologii, możliwość szybkiego publikowania informacji w Internecie, social-media, fomo, sztuczna inteligencja to zjawiska, które współcześnie wpływają na wiele obszarów nauki i praktyki – w tym na logopedię. Treści o charakterze logopedycznym są dostępne obecnie w wielu miejscach. Ich jakość jest jedna różna – obok faktów funkcjonują mity logopedyczne, niektóre treści przedstawiane są też w pewien uproszczony sposób. W psychologii funkcjonuje już termin ,,popsychologia” za pomocą którego ,,określa się pogardliwie popularne treści, najczęściej o charakterze poradnikowym, dotyczące m.in. ludzkich postaw i zachowań, niemające podstaw naukowych.” (Źródło: obserwatoriumjęzykowe.uw.edu.pl). Czy logopedia potrzebuje analogicznego terminu? Celem wystąpienia jest próba zdefiniowania ,,poplogopedii” oraz przyjrzenie się temu, jak popularne treści wpływają na profilaktykę, diagnostykę i praktykę logopedyczną.